Ақжелкен (Petroselinum crispum) - Apiaceae тұқымдасына жататын екіжылдық шөптесін өсімдік, дәстүрлі түрде ашық жерде және жылыжайларда жапырақты немесе тамырлы дақыл ретінде өсіріледі. Өсімдік суыққа өте төзімді, сондықтан оны оң температураға дейін қызғаннан кейін бірден себуге болады. Ол өзінің ерекше биохимиялық құрамымен, соның ішінде эфир майларымен, дәрумендермен және сау метаболизм үшін қажетті микроэлементтермен бағаланады. Ақжелкен өсіру салыстырмалы түрде қарапайым, бірақ жоғары сапалы көкөністер немесе тамырлар алу үшін белгілі бір жағдайларды қажет етеді.
Ботаникалық сипаттамалары және жіктелуі
Ақжелкен сорттары қолданылуына байланысты екі негізгі топқа бөлінеді: жапырақты және тамырлы. Жапырақты сорттар тегіс немесе бұйра, сәндік қасиеттері бар жасыл өсімдіктердің берік розеткасын береді. Тамырлы сорттар маңызды қоректік заттарды ұзақ мерзімді сақтауға жарамды, қалыңдатылған өзек тамырдың дамуына бағыттайды.
Өсудің бірінші жылында өсімдік вегетативті масса жинайды, ал екінші жылы гүлдейтін сабақ пен тұқым түзеді. Табысты өсіру үшін борпылдақ, құнарлы топырақты жерді таңдау өте маңызды, себебі тамырлары ауыр сазды жерлерде жиі деформацияланады. Дақыл үшін оңтайлы рН 6,5–7,5 құрайды, бұл азот пен калийдің оңтайлы сіңуін қамтамасыз етеді.
Өсіру қателіктері көбінесе тығыз отырғызумен байланысты, бұл саңырауқұлақ ауруларының дамуына ықпал етеді. Жеткілікті желдетуді қамтамасыз ету үшін қатарлар арасында кемінде 20 см отырғызу үлгісін сақтау ұсынылады. Дақылдың тоқыраған суға шыдамайтынын ескеру маңызды, сондықтан жер асты суларының деңгейі жоғары жерлерде биік төсектер жасау қажет.
Дақылдың химиялық құрамы және құндылығы
Ақжелкен жапырақтары бета-каротин, фолат және С дәруменінің көзі болып табылады, олардың жаңа жапырақтардағы концентрациясы көптеген цитрус жемістеріне қарағанда жоғары. Өсімдіктің минералды кешеніне жасуша регенерациясына қатысатын натрий, магний, калий және мырыш кіреді. Өсімдіктің эфир майында ерекше ащы хош иіс пен антиоксиданттық қасиеттерді қамтамасыз ететін апиол және миристицин бар.
Көкөністерді үнемі тұтынған кезде иммундық жүйені нығайтуға және дене белсенділігінен кейін дененің қалпына келуіне көмектеседі. Дегенмен, жапырақтарда нитраттың жиналуы азот тыңайтқыштарының режиміне байланысты екенін есте ұстаған жөн, сондықтан органикалық және минералды тыңайтқыштардың мөлшерін қатаң сақтау маңызды. Жапырақтың белсенді өсу кезеңінде азоттың артық мөлшері тек дәмін бұзып қана қоймай, сонымен қатар өнімнің сақтау мерзімін қысқартады.
Ақжелкеннің қоректік заттарын барынша сақтау үшін оны жаңа піскен күйінде жеу немесе тез мұздату әдістерін қолдану ұсынылады. Жоғары температурада кептіру эфир майларының айтарлықтай бөлігін жоғалтуға әкеледі, бұл дайын дәмдеуіштің дәмін бұзады. Жақсы желдетілетін көлеңкеде кептіру ең жақсы әдіс болып саналады.
Аспаздық қолданылуы және өңдеуі
Ақжелкен жан-жақты: жапырақтары мен сабақтары сорпаларға, салаттарға және ет тағамдарына қосылады, ал тамырлары көкөніс бұқтырмалары мен сорпаларға негіз ретінде қолданылады. Ас әзірлеуде бұл шөп көбінесе тұздықтарда қолданылады, онда ол зәйтүн майымен, сарымсақпен және лимон шырынымен араласады. Ақжелкен котлеттері сияқты толыққанды тағамдар үшін тек жас жапырақтарды пайдалану маңызды, себебі эфир майларының жоғары концентрациясына байланысты ескі жапырақтар ащы болуы мүмкін.
| Өсімдіктің бір бөлігі | Қолдану әдісі | Ұсыныстар |
| Жапырақтары | Жаңа піскен, мұздатылған | Пісірудің соңында қосыңыз |
| Тамырлары | Бұқтыру, сорпалар | Пісіру алдында қабығын аршыңыз |
| Тұқымдар | Маринадтар | Аз мөлшерде қолданыңыз |
Мұздату кезінде көкөністерді ұсақтап турап, ауаға түспеу үшін контейнерлерге тығыздап салу ұсынылады. Тамырларды құммен толтырылған қораптарда салқын жерде сақтаңыз, бұл олардың көктемге дейін тургорын сақтауға мүмкіндік береді. Пісіру үшін екінші жылдық гүлшоғырларды пайдалану ұсынылмайды, себебі олардың құрылымы дөрекі және ерекше дәмі бар.
Сақтық шаралары және қарсы көрсетілімдер
Пайдасына қарамастан, ақжелкеннің апиол құрамына байланысты бірқатар қарсы көрсетілімдері бар. Бұл компоненттің спазмды басатын әсері бар, сондықтан оны жүкті әйелдер үшін жағымсыз етеді. Сондай-ақ, оның диуретикалық қасиеттеріне байланысты өсімдікті бүйрек тастары немесе подаграсы бар адамдарға сақтықпен қолдану керек.
Бүйректе (нефрит) немесе ұйқы безінде (панкреатит) қабыну процестері бар адамдар аурудың өршу кезеңінде ақжелкеннен бас тартуы керек. Ыстық ауа райында шөпті шамадан тыс тұтыну сұйықтықтың бөлінуін ынталандыруға байланысты сусыздануға әкелуі мүмкін. Аллергиялық реакция белгілері пайда болса, қолдануды дереу тоқтатыңыз.
Халықтық медицинада және косметологияда қолданылуы
Ақжелкен тамырлары мен жапырақтарының тұнбалары айқын диуретикалық әсеріне байланысты ісінуді басатын дәрі ретінде ұзақ уақыт бойы қолданылып келеді. Косметологияда қайнатпалар теріні тонусқа келтіру және пигментация мен безеулермен күресу үшін қолданылады. Өсімдіктің құрамындағы антиоксиданттар қартаю процесін баяулатады, бұл ақжелкен маскаларын терінің серпімділігін сақтаудың тиімді тәсіліне айналдырады.
Ақжелкен негізіндегі кез келген косметиканы қолданар алдында сезімталдықты тексеру өте маңызды: тұнбаның аз мөлшерін шынтағыңыздың ішкі жағына жағыңыз. Егер 3-4 сағат ішінде қызару немесе қышу болмаса, өнімді бет күтімі үшін қолдануға болады. Тұнбаны дайындау үшін 4 шай қасық туралған ақжелкенге 300 мл қайнаған су құйып, 8 сағат тұндырыңыз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Қыста ақжелкенді мұздатуға бола ма?
Иә, дәм мен дәрумендерді сақтаудың ең жақсы жолы - мұздату. Шөптерді жуып, кептіріп, ұсақтап турау керек.
Неліктен ақжелкен ащы?
Ащы дәм ескі жапырақтардағы эфир майларының жоғары концентрациясына немесе өсу кезінде топырақта ылғалдың болмауына байланысты пайда болады.
Тұқымның өнуін қалай жеделдетуге болады?
Ақжелкен тұқымдарының эфир майларының арқасында өнуі қиын. Егу алдында оларды 24 сағат бойы жылы суға салып, суды бірнеше рет ауыстырып отыру ұсынылады.
Жүктілік кезінде ақжелкенді қолдануға бола ма?
Жоқ, құрамындағы апиолдың құрысуды тудыруы мүмкін болғандықтан, ақжелкенді емдік дозаларда қолдануға қарсы көрсетілімді.
